Lapis lazuli

Kolor: lazurowy niebieski, fioletowy, zielono-niebieski
Rysa: jasnoniebieska
Twardość w skali Mohsa: 5 – 5,5
Gęstość: 2,5 – 3 g/cm3
Łupliwość: niewyraźna
Przełam: muszlowy, ziarnisty
Skład: mieszanina różnych minerałów, głównie lazuryt -
(Na,Ca)8[(SiO4, S, Cl)2 | (AlSi)4]6
Przezroczystość: nieprzezroczysty
Współczynnik załamania światła: ok. 1,5
Podwójne załamanie światła: brak
Dyspersja: brak
Pleochroizm: nie występuje
Widmo absorpcyjne: nieokreślone
Fluorescencja: silna (biała, pomarańczowa, miedziana)

Lapis lazuli jest skałą metamorficzną powstałą w wyniku przeobrażeń utworów węglanowych (wapieni i dolomitów) pod wpływem intruzji granitów, syenitów lub pegmatytów. Składa się z kilku minerałów takich jak: lazuryt (25-40%), augit, kalcyt, diopsyd, enstatyt, mika, haüynite, hornblenda, nosean, sodalit, piryt i in. Zgodnie z naukową nomenklaturą lapis lazuli nie jest minerałem, lecz skałą. Jest to jedyny ważny kamień półszlachetny, który jest sklasyfikowany jako skała.

Istnieje wiele różnych kombinacji powyższych składników, dlatego można się spotkać z różnymi odmianami lapis lazuli. W okazach o najlepszej jakości kolor jest równomiernie rozłożony, ale w większości przypadków jest raczej nieregularny lub poprzecznie prążkowany. Lapis jest wrażliwy na duże ciśnienie i wysokie temperatury, gorące kąpiele, kwasy oraz alkalia (roztwory wodorotlenków litowców i wapnia, węglanów sodu, potasu i amonu, roztworów amoniaku – woda amoniakalna).

Od kilku tysięcy lat najlepsze okazy są wydobywane w zachodniej części Hindukuszu, na terenie Afganistanu. Lapis lazuli występuje tam jako nieregularne skupienia w wapieniach, na trudno dostępnym terenie. Już w czasach prehistorycznych był wykorzystywany do tworzenia biżuterii. W średniowieczu zaczęto go stosować jako pigment do wytwarzania ultramaryny. Niektóre pałace i kościoły posiadają panele ścienne oraz kolumny inkrustowane lapis lazuli. Współcześnie można go znaleźć w pierścionkach i naszyjnikach. Spotykane są również rzeźby, wazy i inne przedmioty o charakterze ozdobnym.

 

Geologia

Górzysta prowincja Badachszan znajdująca się w północno-wschodniej części Afganistanu już od dawna jest znana ze swoich licznych rezerw lapis lazuli. Badachszan jest obszarem pokrytym górami o wysokościach sięgających 5180 metrów wraz z głębokimi V-kształtnymi dolinami. Obszar ten w większości jest zbudowany z metamorficznych i plutonicznych skał poprzecinanych dolinami. Taka budowa terenu spowodowała, że życie ludności toczy się jedynie na wąskich szlakach. Szybko płynące rzeki wcinają się głęboko w kaniony i wąwozy, a roślinność jest uboga. Taki stan rzeczy doprowadził do powstania małej liczby osad na tym terenie.

Formacja zawierająca lapis lazuli nie jest powszechna, występuje w szarych soczewkach kalcytowo-dolomitowych skarnów powstałych w środowisku metamorfizmu kontaktowego zanieczyszczonego wapienia oraz sekwencji skał metamorficznych wysokiego stopnia z ery prekambryjskiej. Wynika to z intruzji stopionego granitu, powodującego krystalizację marmuru. Grubość marmuru łyszczykowego wynosi ponad 400 metrów i jest on podszyty gnejsem. Ponieważ obecnie nie ma tam granitu, materiał potrzebny do stworzenia formacji musiał zostać zdeponowany z oryginalnym wapieniem. Soczewki skarnu mają do 400 metrów średnicy.

Najstarsze i najbardziej znane kopalnie lapis lazuli znajdują się w warstwie czarno-białego wapienia nad rzeką Kokcza, na wysokości ok. 2700 m n.p.m. w surowym klimacie. Krystaliczna seria, która otacza osady lapis lazuli składa się z leptynitowych gnejsów i zielonego marmuru (cipolin), amfibolitów, piroksenów oraz perydotytów, które przypominają formację osadową. Lapis lazuli znajduje się w żyłach wzdłuż grubej warstwy zielonego marmuru. Zielony marmur, zawierający również krzemiany magnezu takie jak diopsyd, forsteryt, skapolity tremolit, wznosi się ponad gnejs cienko poprzecinany granatami i sillimanitami. Czasami jest przeszyty pegmatytami z kryształami turmalinów.

Królewsko niebieski lapis lazuli nazywany jest lazurytem (od głównego minerału – lazurytu), natomiast jasnoniebieska odmiana to afganit, który należy do grupy kankrynitu i został nazwany na cześć Afganistanu.